Photo : ©Justine Dofal
Onderzoekscentrum voor Vrouwen, Kwetsbaarheid en Maatschappelijk Werk
’t Eilandje constateert al enkele jaren dat dakloze vrouwen stelselmatig onzichtbaar worden gemaakt en dat er onvoldoende naar hun stem en behoeften wordt geluisterd en hiermee rekening wordt gehouden.
Uit het onderzoek “Dakloosheid bij vrouwen: uit de onzichtbaarheid komen“, uitgevoerd door ’t Eilandje in 2021-2022, blijkt dat het aantal dakloze vrouwen – dat wil zeggen: vrouwen die op straat leven, maar ook vrouwen in precaire woonsituaties, die verblijven in noodopvangcentra, tijdelijke woningen of zelfs bij derden (soms in ruil voor vernederende tegenprestaties) – wordt sterk onderschat. Bovendien worden de levensverhalen van deze vrouwen in grote mate gekenmerkt door huiselijk, intrafamiliaal en seksueel geweld. Daarom hebben deze vrouwen behoefte aan opvang en sociale begeleiding die speciaal op hen is afgestemd, om naar hun ervaringen te luisteren en deze te erkennen, en om tegemoet te komen aan hun specifieke behoeften.
Om deze problematiek aan te pakken, lanceert ’t Eilandje het project “Intersectoraal onderzoekscentrum Vrouwen*, kwetsbaarheid en maatschappelijk werk“. Dit project heeft tot doel de kennis en vaardigheden te vergroten van professionals in de psycho-medisch-sociale sectoren die kwetsbare vrouwen in Brussel en Wallonië begeleiden.
*De term “Vrouwen“ moet worden opgevat als een verwijzing naar elke persoon die zich identificeert met het vrouwelijke geslacht.
Achtergrond
’t Eilandje zet zich al vele jaren in om het gebrek aan kennis over de ervaringen van dakloze vrouwen tegen te gaan en te voorkomen dat vrouwen binnen de sector onzichtbaar blijven. Dit gebeurt door het aanhalen van banden met de vrouwenrechtenbeweging, door het documenteren van deze ervaringen via actieonderzoek, en door het opstellen van een specifiek pleidooi.
Na een eerste studie (‘Vrouwelijke dakloosheid: uit de onzichtbaarheid komen“, gepresenteerd in het Brusselse Parlement op 13 januari 2022), waarin de aanhoudende aanwezigheid van mannelijk geweld in de levensloop van dakloze vrouwen werd gedocumenteerd, evenals de reële moeilijkheid van de sector om deze realiteiten te begrijpen, heeft ’t Eilandje in september 2023 een dagcentrum voor vrouwen opgericht, dat is ontworpen op basis van hun ervaringen en wordt bemand door een speciaal opgeleid team: het centrum Circé van ’t Eilandje.
Na meer dan twee jaar is de conclusie onomstotelijk: vrouwen in kwetsbare situaties hebben behoefte aan deze plekken waar ze in hun eigen tempo begeleid kunnen worden en waar ze zich veilig voelen om even op adem te komen, uit te rusten en hun ervaringen te delen terwijl er aandachtig naar hen wordt geluisterd. Het aantal bezoekers van het centrum blijft stijgen, en de verhalen over geweld zijn nog talrijker en schokkender dan men zich had kunnen voorstellen.
Dat er behoefte is aan sociale begeleiding die specifiek is afgestemd op deze behoeften, staat dan ook buiten kijf. Daarentegen blijkt dat één speciaal dagcentrum bij lange na niet voldoende is: de hele sector moet zijn sociale aanpak herzien om meer ruimte te maken voor vrouwen, hen een luisterend oor en veiligheid te bieden, en hen te begeleiden op hun weg naar emancipatie. Vanuit dit perspectief is dit project bedacht en ontwikkeld, om de sector op deze uitdagingen te richten en samen te werken aan de verbetering van kennis en vaardigheden op het gebied van sociale begeleiding van vrouwen in precaire situaties.
Aanpak en doelstellingen
Het Onderzoekscentrum Vrouwen, Precariteit en Maatschappelijk Werk heeft zich ten doel gesteld de kennis en vaardigheden van professionals in de sociale sector in Brussel en Wallonië te vergroten bij de begeleiding van vrouwen in precaire situaties. Om dit te bereiken streeft het vier hoofddoelstellingen na en steunt het daarbij op vier hefbomen:
- Het vergroten van de kennis over en de zichtbaarheid van de trajecten, realiteiten en specifieke behoeften van vrouwen in situaties van grote kwetsbaarheid en/of dakloosheid, via actieonderzoek
- Het ontwikkelen van de werkwijzen van professionals die in direct contact staan met vrouwen in situaties van grote kwetsbaarheid, met het oog op een beter aangepaste en kwalitatief hoogwaardigere opvang en begeleiding, via opleiding
- De kwetsbare situatie van vrouwen en geweld tegen vrouwen bestrijden door te werken aan zowel de verbetering van het dienstenaanbod en de toegankelijkheid daarvan, als aan de uitbreiding van het aantal gespecialiseerde diensten met een betere geografische spreiding, en aan langetermijnoplossingen tegen slechte huisvesting, kwetsbaarheid en het geweld waarmee vrouwen te maken hebben, via belangenbehartiging
- Een platform voor uitwisseling en ontmoeting worden dat het delen van goede praktijken tussen professionals uit verschillende sectoren mogelijk maakt, evenals het kruisbestuiving en het bundelen van diverse expertise (academisch, professioneel en ervaringsgericht), en de ontwikkeling van gezamenlijke belangenbehartiging rond deze kwesties, via netwerken
Via deze vier hefbomen beoogt het project de capaciteit van instellingen te versterken om vrouwen in zeer kwetsbare situaties en/of met slechte huisvesting te begeleiden op hun weg naar emancipatie. Uiteindelijk streeft het dus naar een positieve impact op de verbetering van de levensomstandigheden en het herstel van diverse rechten van deze vrouwen.
Daartoe hanteert het Onderzoekscentrum een feministische benadering van maatschappelijk werk, gebaseerd op een analyse van de onderlinge verwevenheid van klasse, gender en ras, en geïnspireerd door de intersectionele feministische aanpak. Wat geweld in het bijzonder betreft, sluit het Onderzoekscentrum zich volledig aan bij het Verdrag van de Raad van Europa inzake de preventie en bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (het zogenaamde “Verdrag van Istanbul ”, dat in 2016 door België is geratificeerd) en beschouwt het geweld dat vrouwen ondervinden als het gevolg van historisch ongelijke machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen, waardoor vrouwen in een ondergeschikte positie ten opzichte van mannen worden gehouden en van volledige emancipatie worden uitgesloten.
Werkwijze en prioriteiten
Het onderzoekscentrum wordt gedragen door ’t Eilandje en is dus aan deze organisatie verbonden, maar het is opgezet als een sectoroverschrijdend project met een sterke betrokkenheid van partners uit sleutelsectoren die zich inzetten voor de begeleiding van vrouwen in precaire situaties (onder andere de feministische sector, de sector die zich bezighoudt met geweld tegen vrouwen, de sectoren gezondheidszorg, geestelijke gezondheidszorg en seksuele en reproductieve gezondheid, de sectoren kinder- en jeugdzorg, migratie, de LGBTQIA+-sector en de sectoren dakloosheid, huisvesting en extreme kwetsbaarheid). Een intersectorale begeleidingscommissie heeft de ontwikkeling van het project dan ook begeleid, en er zal een wetenschappelijke commissie worden opgericht om dit werk voort te zetten, teneinde te steunen op partnerschappen en zoveel mogelijk gebruik te maken van de reeds bestaande expertise. Het doel is om van dit studiecentrum een intersectorale referentieplatform te maken dat gewijd is aan de uitwisseling van praktijken, het delen van kennis en samenwerking rond deze thema’s voor alle actoren in deze sectoren in Brussel en Wallonië.
De prioritaire werkgebieden van het onderzoekscentrum voor de komende jaren zijn: het continuüm van mannelijk en patriarchaal geweld in de levensloop van vrouwen in precaire situaties; geestelijke gezondheid en precaire situaties van vrouwen; de rol van trauma in het maatschappelijk werk; ouderschap van vrouwen in precaire situaties, de impact van geweld op kinderen en de plaatsing van kinderen.
Neem contact met ons op: j.dofal@ilot.be
Foto’s: ©Justine Dofal